Ինչ դեր ունեին շները Հին Հայաստանում


Գաղտնիք չէ, որ Հայկական լեռնաշխարհը կենսական դեր է խաղացել հողագործության տարածման և կենդանիների ընտելացման գործում։ Հայկական լեռնաշխարհի վաղ շրջանի բնակիչներին ուղեկցող բազմաթիվ կենդանիների շարքում շունը, մասնավորապես, առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում Հայոց պատմության և մշակույթի մեջ։
Այսօրվա Հայաստանի Հանրապետության տարածքում, հիմնականում Գեղամա և Սյունիք լեռներում, գտնվել են մի շարք ժայռապատկերներ, որոնք հայկական շան առաջացման և զարգացման մասին տեղեկատվության հարուստ աղբյուր են հանդիսանում: Թվագրվում է Ք.ա. 12-3-րդ հազարամյակներին, այդ ժայռապատկերները պարունակում են մեծ քանակությամբ տարբեր շների, ինչպես նաև նրանց կատարած դերերի պատկերներ:

Այն, որ շները օգտագործվել են ոչ թե որպես սննդի աղբյուր, այլ որպես ուղեկից, հաստատվում է շների ամբողջական գանգերի անհամար հնագիտական հայտնագործություններով: Հայտնաբերվել են նեոլիթից մինչև միջնադար թվագրվող շների բազմաթիվ կմախքային մնացորդներ։

Հնագետները կենդանիների անհավանական քանակությամբ ոսկորներ են հայտնաբերել նախապատմական հայկական Արամուս գյուղում։ Ի թիվս բազմաթիվ այլ կենդանիների, շատ էին շների մնացորդները: Այդ թվում, 3000-ամյա շան պահպանված ատամներ են գտնվել: Դատելով մնացորդներից, շունը ավելի մեծ էր, քան ֆոքստերիերը, բայց մի քիչ ավելի փոքր, քան գերմանական ավչարկայից: Հայաստանից հայտնաբերված շների մնացորդները հիմնականում այնքան մեծ են, որ շատերը համեմատում են գայլերի հետ:

Պատմական Հայաստանի մեծ մասն այսօր Արևելյան Թուրքիայի մաս է կազմում, և մինչ օրս այնտեղ պարբերաբար գտնում են շների մնացորդների գտածոները։ 2015 թվականին, օրինակ, 3000-ամյա շան ամբողջովին պահպանված կմախք է հայտնաբերվել Վան քաղաքում (հին հայկական քաղաքակրթության կենտրոն)։


Հայտնաբերվել են նաև մեծ քանակությամբ բրոնզեդարյան կենդանական արձանիկներ, շան պատկերով կախազարդեր ու պիկտոգրամներ։


Հայկական լանդշաֆտը հիմնականում կազմված է շոգ, չոր ամառներով և ցուրտ, ձյունառատ ձմեռներով բարձր լեռնային բարձրավանդակներում։ Ոչխարների, այծերի և խոշոր եղջերավոր անասունների բուծումը միշտ եղել է հայկական կյանքի անբաժանելի մասը։ Դրա համար հայերը հնուց պահակային շներ էին պահում։ Նման հայտնի շներից մեկը կոչվում է գամփռ, ինչը նշանակում է «մեծ մազոտ գազան»։ Գամփռը հզոր և հուսալի շուն է, որը հայկական լեռնաշխարհ է բերվել 3000 տարի առաջ։

Շների մեկ այլ կարևոր դերն էր որսորդությունը: Անհամար փորագրությունները վկայում են շների որսի տեսարաններ, որոնք Հայաստանում հանդիպում են մ.թ.ա. 3-րդ կամ 2-րդ հազարամյակներից։


Շները նաև գնում էին պատերազմի իրենց տերերի հետ: Վաղ բրոնզեդարյան արձանիկները հայտնաբերվել են Հայաստանում ՝ մարտական շների ցուցադրությամբ։

Ռազմական շները պատերազմի ժամանակ օգտագործվել են նաև Արտաշեսյան տոհմի գեներալների և Հայաստանի թագավորների կողմից: Նրանցից ոմանք նույնիսկ շների պատկերներն են փորագրել մետաղադրամների վրա:

Բրոնզե այս մետաղադրամի վրա պատկերված է Արտաշես Ա թագավորի կիսանդրին (մ.թ.ա. 190-160 թթ.), իսկ դարձերեսի վրա՝ իր մարտական շունը։

Արդեն պարզ դարձավ, որ շունը նախապատմական ժամանակներից եղել է հայկական մշակույթի մի մասը և այդ ժամանակից ի վեր հանդիսանում է հայկական տնային տնտեսության կենսական մասը: Շունը հավատարիմ ընկեր ու օգնական էր հայ ժողովրդի գոյատևման գործում։ Հայկական առասպելներն ու բանահյուսությունը, ինչպիսիք են Զանգի-Զրանգի հեքիաթը, գովերգում և պաշտում են հայ շների անգերազանցելի քաջությունը, ուժը, գեղեցկությունը, իմաստությունը, անկեղծությունը, հավատարմությունը և ազնվական բնույթը։ Այդ պատճառով շները արժանի և կարևոր դեր են խաղում հայերի պատմության և մշակույթի մեջ ։