Միջնադարի ամենահայտնի ՀԱՅ ճարտարապետը և նրա աշխատանքները. շշմեցնող գեղեցկություն

«Տրդատ Ճարտարապետը», կամ պարզապես Տրդատը եղել է (մոտ 940-1020 թթ.) հայ ճարտարապետ, ով հայտնի է 10-րդ դարի երկրաշարժից հետո Կոստանդնուպոլսում Սուրբ Սոֆիայի գմբեթի վերակառուցման գործում ունեցած իր դերով, ինչպես նաև Անիի մայր տաճարի և Գագիկ եկեղեցու վերակառուցման գործում, որոնք այժմ ժամանակակից Թուրքիայի տարածքում են գտնվում։ Տրդատը միջնադարի ամենահայտնի ՀԱՅ ճարտարապետն էր։

Տրդատի կյանքի վաղ տարիների մասին շատ քիչ է հայտնի, բացի նրանից, որ նա մաթեմատիկայի և ճարտարապետական դիզայնի մեծ տաղանդներով հայ է եղել: Տրդատի կյանքը համընկել է Հայաստանի միջնադարյան ոսկե դարաշրջանի, ինչպես նաև Բյուզանդական կայսրության (867-1056 թթ.) այսպես կոչված «մակեդոնական վերածննդի» հետ։

Պարբերական պատերազմների և մշտական ներխուժումների հարյուրամյակներից հետո հայերն ու բյուզանդացիները կանգնեցրին արաբների հարձակումը՝ կայունացնելով իրենց սահմանները և պաշտպանելով իրենց բնակավայրերը։ Դա քաղաքական և տնտեսական կայունության ժամանակն էր՝ ի լրումն մշակութային բուռն զարգացման ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Բյուզանդիայում։

Պատմաբաններն ու հնագետները տեղեկանում են Տրդատի տեղաշարժի և գործունեության մասին պատմական Հայաստանի, ինչպես նաև Բյուզանդական կայսրության կառուցման և վերակառուցման նախագծերի հիման վրա: Տրդատն ապրել և աշխատել է հիմնականում Շիրակի մարզում, որը 10-րդ և 11-րդ դարերում ներառել է Բագրատունի Հայաստանի մայրաքաղաք Անի քաղաքը (885-1045 թթ.):

Ահա նրա աշխատանքներից մի քանիսը:

Սուրբ Սոֆիայի տաճարը (որը նշանակում է «Սուրբ իմաստություն») կառուցվել է մ.թ.ա 537 թվականին և վերածվել է մզկիթի մ.թ.ա 1453 թվականին, երբ օսմանները նվաճեցին քաղաքը։ Այն թանգարան է մ.թ.ա 1935 թվականից
Անիի 10-րդ դարի տաճարի ավերակները (ժամանակակից Արևելյան Թուրքիա): Այն նախագծվել և կառուցվել է հայտնի ճարտարապետ Տրդատ Շինարարի կողմից (մ.թ.ա. 940–1020թթ.)

Տրդատը առանձնանում է միջնադարյան հայ ճարտարապետների շարքում, քանի որ նա լայնածավալ նախագծեր էր իրականացնում ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Բյուզանդիայում։ Ճարտարապետության մեջ միջմշակութային փոխանակման ծավալի վերաբերյալ նման բանավեճը շարունակվում է, սակայն դժվար է ժխտել, որ Տրդատի մնայուն ժառանգությունը կայանում է նրա հայ և բյուզանդական հովանավորների ճարտարապետական մոդելներն ու ավանդույթները կատարելագործելու և ընդլայնելու ունակության մեջ: