«Թուրքիան ստոր մեթոդներով աստիճանաբար ոչնչացնում է որբացած ժողովրդին…նրա պայքարը ՀԱՅԻ արդարության և ազատության դեմ է». ի պաշտպանություն ՀԱՅԵՐԻ ո՞վ է ասել այս խոսքերը

Անատոլ Ֆրանսը եղել է ֆրանսիացի գրող, ֆրանսիական ակադեմիայի անդամ (1896 թ.) և Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (1921 թ.)։ Նա հետևողականորեն հանդես է եկել ի պաշտպանություն ճնշված ժողովուրդների, այդ թվում՝ Թուրքիայի հայերի։

1894-1896 թվականներին նա դրամահավաք է կազմակերպել հայկական կոտորածների զոհերի համար։ Բացի այդ, նա եղել է «Պրո Արմենիա» ամսագրի խմբագրությունում, որտեղ տպագրվել են նրա ստեղծագործությունները։ Եղել է «Ի պաշտպանություն Հայաստանի և Մակեդոնիայի» կոմիտեի ակտիվ անդամ (1903-1904)։

Ելույթ ունենալով Հռոմում կայացած հանրահավաքում (1903 թ. Մայիս), նա ասել է.

«Սուլթան Աբդուլ-Համիդ 2-րդը ողորմելի հրեշ է … նա սպանել և ողջ-ողջ այրել է 300 հազար հայերի և ստոր մեթոդներով աստիճանաբար ոչնչացնում է որբացած ժողովրդին…»:

Անատոլ Ֆրանսը բարեկամական հարաբերություններ է ունեցել հայկական սփյուռքի հայտնի ներկայացուցիչների, այդ թվում՝ գրող և հասարակական գործիչ Արշակ Չոպանյանի և նկարիչ Էդգար Շահինի հետ, ով ստեղծել է Ֆրանսիայի դիմանկարը։

1916 թվականի ապրիլի 9-ի հանրահավաքի ժամանակ Անատոլ Ֆրանսի ի պաշտպանություն Հայաստանի և Մակեդոնիայի խոսքի ստորև հրապարակվող թարգմանությունը հայտնվել է «Հայկական Լրաբեր» ամսագրում (1916, №14).

«Երբ քսան տարի առաջ սուլթան Աբդուլ Համիդի հրամանով Հայաստանում արյուն թափվեց, Եվրոպայում մի քանի ձայն կար, որոնք բողոքում էին մի ամբողջ ազգի կոտորածի դեմ։

Ֆրանսիայում ընդդիմադիր կուսակցություններին պատկանող շատ քիչ մարդիկ միավորվեցին ի նշան մարդու իրավունքների կոպիտ խախտման դեմ բողոքի։

Մնացածները լռում էին։ Շատերը խորը խղճահարություն էին զգում հայերի հանդեպ, բայց քանի որ նրանք սովորաբար անտեսում են ուրիշի դժբախտությունը, նրանք պատճառ գտել հայերին մեղադրելու իրենց թուլության մեջ։ Որոշ մարդիկ մտածում էին, որ Թուրքիան արդարացիորեն պատժել է ապստամբներին կամ վրեժխնդիր եղել քրիստոնյա վաշխառուներից ավերված թուրքերի համար…

Մենք հայ ժողովրդին գիտեինք միայն իրենց հասցրած կոտորածներով։ Մենք գաղափար չունեինք նրանց անցյալի, հանճարի կամ նրանց հույսերի ու ձգտումների մասին։ Անհասկանալի էր, թե ինչու էին նրանց ոչնչացնում։ Այդպես անցան տարիներ։ Սկսվեց համաշխարհային պատերազմը։ Թուրքիան պատերազմին միացավ որպես Գերմանիայի վասալ։

Պարզ դարձավ, որ հավերժ անհավասար պայքարը թուրք-ճնշողի և հայի միջև բռնապետության պայքարն էր ՀԱՅԻ արդարության ու ազատության դեմ:

«Քրիստոնյաները, — մեզ ասում են թուրքերը, — մեծ ապստամբություն սկսեցին և ձեռք մեկնեցին կիսալուսնի թշնամիներին»։ Բայց նման մեղադրանքներով մարդասպանները չեն կարող արդարացնել իրենց հանցագործությունը։

Մի խոսքով, այդ ժողովրդի բնաջնջումը, որը մեզ սիրում և գնահատում է, կանխորոշված էր Թուրքիայի կառավարության կողմից։ Սուլթանի հրամանով և Գերմանիայի ողորմելի աջակցությամբ բոլոր հայերը՝ տղամարդիկ, կանայք և երեխաները, բնաջնջվեցին Սամսունից մինչև Դիարբեքիր։

Հայաստանը մահանում է, բայց վերածնվելու է։ Արյան այն կաթիլները, որոնք մնացել են այնտեղ, թանկարժեք արյուն է, որը հերոսական ժառանգներին ծնունդ կտա։ Մարդիկ, ովքեր չեն ուզում մեռնել, երբեք չեն մեռնի«։