«ՀԱՅԵՐՆ առաջատար են ամեն տեղ… Մենք պետք է շատ աշխատենք թուրքական հասարակության զարգացման ուղղությամբ». կարդացեք թուրք նախարարի խոսքերը

Թուրքական «Եշիլգազեթե» թերթը մի քանի տարի առաջ հոդված էր հրապարակել հայ կոմպոզիտոր Կոմիտասի կյանքի մասին, որտեղ պատմվում է այն մասին, թե ինչպես երիտթուրքերի և Թալեաթ փաշայի բարձրագույն ղեկավարությունն անձամբ ծափահարում էր երաժշտին Թուրքիայում իր համերգի ժամանակ։

Նամակ անցյալից. Թալեաթ փաշա | Լրագիր

Համերգը տեղի է ունեցել 1915 թվականի ապրիլի սկզբին, որին ներկա էին Օսմանյան կայսրության ներքին գործերի նախարար Թալեաթ փաշան և մշակույթի և կրթության նախարար Ամդուլա Թանրովերնը։ Նրանք Կոմիտասին նկարագրել են հետևյալ բառերով.

«Անատոլիայի որդին երկար տարիների աշխատանքի արդյունքում թևեր տվեց հայ երաժշտությանը։ Հրաժարվելով արձակուրդից՝ նա իր ամբողջ ժամանակը նվիրել է հեռավոր գյուղերից տարբեր գործեր հավաքելուն։ Նա հավաքել և ներկայացրել է հայերի մշակութային ժառանգությունը։ Այդպես պետք է հանդես գան մեր չինովնիկներն ու արտիստները։ Մենք պետք է ջանասիրաբար աշխատենք թուրքական հասարակության զարգացման ուղղությամբ»։

Armenians Lead in Every Sphere” – the Minister of Culture of the Ottoman  Empire - Art-A-Tsolum

Թուրքական թերթը գրել է, թե մշակույթի և կրթության նախարարը ևս բողոքել է, որ բոլոր ոլորտներում հայերը առաջատար դիրքեր են զբաղեցնում։

«Իրականությունն այն է, որ հայկական մշակույթն ավելի արագ է զարգանում, քան Օսմանյան կայսրության մշակույթը։ Անատոլիայի ամեն անկյունում կարելի է տեսնել հայերի տաղանդը։ Նրանց աշխատանքները բղավում են «Մենք այստեղ ենք»: Ամենուր կարելի է տեսնել հայ ճարտարապետին կամ ոսկերչին։ Բոլոր գիտական գրքերը գրված են հայերի կողմից։ Հայերն այն ժողովուրդն է, որի հետ մենք կարող ենք ապրել մի քանի դարերի ընթացքում», — ասել է նախարարը:

Այս խոսքերից հետո ամբողջ դահլիճը ծափահարում էր Կոմիտասին։ Ծափահարությունների մեջ էր Թալեաթ փաշան, ով մի քանի օր անց հրամայեց հայերի զանգվածային բնաջնջում սկսել։

Ծափահարությունները Կոմիտասին չեն փրկել 1915 թվականի ապրիլի 24-ին։ Նրան տարան ու բանտախուց նետեցին գրողների՝ Սիամանթոյի ու Դանիել Վարուժանի հետ։ Հաջորդ օրը նրան արտաքսեցին։ Նրան հաջողվեց փախչել և նույնիսկ վերադառնալ Պոլիս, բայց նա այդպես էլ չկարողացավ վերադառնալ իր բնականոն կյանքին։

Կոմիտասն իր կյանքի վերջին 20 տարիները անցկացրել է Փարիզի Վիլժյուիֆ արվարձանի հոգեբուժարանում։ Վեճերն այն մասին, թե արդյոք նա հիվանդ էր, թե ոչ, շարունակվում են մինչ օրս։