Հայ կանայք, ովքեր զոհաբերել են իրենց կյանքը քրիստոնեության ընդունման և տարածման համար

Հայ կանայք միշտ էլ առանձնացել են իրենց ուժով և համարձակությամբ։ Հայաստանում քրիստոնեության ընդունման և տարածման գործում մեծ դերակատարում են ունեցել կանայք։ Հարյուրավոր տարիներ անց Հայ եկեղեցին սրբադասել է Քրիստոսի անունով նահատակված կանանց՝ նրանց սուրբ հռչակելով։

Սանդուխտ
Քրիստոսի անունով մահացած առաջին կույս նահատակն է։
Սանատրուկ թագավորի դուստր Սանդուխտ իշխանուհին ընդունել է քրիստոնեություն։ Թագավորն ամեն գնով փորձում էր արքայադստերը վերադարձնել հեթանոսությանը, սակայն նրա փորձերն ապարդյուն էին։ Բարկացած Սանատրուկը երկար հորդորներից հետո բանտ է նետում և՛ Թադեոս առաքյալին, և՛ Սանդուխտ կույսին և ենթարկում է խիստ պատիժների։

Թագավորի հրամանով նրանք երկուսն էլ նահատակվում են թագավորական նստավայրում։ Սուրբ Սանդուխտի գերեզմանի տեղում 10-րդ դարում կառուցվել է Նարեկի վանքը։

Գայանե և Հռիփսիմե
Գայանեն, Հռիփսիմեն և ևս 35 աղջիկներ եղել են Հռոմի մերձակայքում գտնվող Սուրբ Պողոս մենաստանի նորեկները։ Դիոկղետիանոս կայսրը, իմանալով Հռիփսիմեի գեղեցկության մասին, ցանկանում է ամուսնանալ նրա հետ, սակայն նա չի հնազանդվում նրան և հավատարիմ է մնում Քրիստոսին։ Բռնությունից վախեցած միանձնուհիները որոշում են փախչել։

Տրդատ III-ը , Դիոկղետիանոսի նամակից իմանալով, որ աղջիկները բնակություն են հաստատել հայոց մայրաքաղաքի ծայրամասերում, ցանկանում է ամուսնանալ Հռիփսիմեի հետ։ Հրաժարվելով՝ նա փորձում էր ստիպել միանձնուհիներից ավագին՝ Գայանեին, համոզել Հռիփսիմեին համաձայնվել։ Բայց ոչինչ չստացվեց և Տրդատը հրամայեց մահապատժի ենթարկել բոլոր աղջիկներին։ Կույսերն ամենադաժան տանջանքներին են դիմանում ու խոշտանգվում Վաղարշապատում։ Եվ նրանցից միայն երկուսին է հաջողվում փախչել։

Ըստ լեգենդի՝ սպանված կույսերի մարմինները ինը օր անթաղ են եղել, սակայն այս ընթացքում ոչ մի կենդանի և ոչ մի թռչուն չի մոտեցել նրանց։ Իսկ այս օրերին Խոր Վիրապից հեռացած Գրիգոր Լուսավորիչը առաջին հերթին հավաքել է նրանց մարմիններն ու թաղել կույսերին։ Հետագայում այս վայրերում նախ փոքրիկ մատուռներ են կառուցվել, իսկ հետո նահատակների պատվին կառուցվել են համանուն տաճարներ։ Այս եկեղեցիները կանգուն են մինչ օրս: Սրանք Սուրբ Էջմիածնի տարածքում գտնվող Հռիփսիմե, Գայանե և Շողակաթ տաճարներն են։ Կույսերի մահվան տարեթիվը համարվում է 301 թվականը։

Սուրբ Աշխեն և Խոսրովիդուխտ
Աշխենը պատմության մեջ առաջին քրիստոնյա թագուհին է։ Նա Տրդատ III-ի կինն էր, որի օրոք Հայաստանը դարձավ աշխարհի առաջին քրիստոնյա պետությունը։ Քրիստոնեությունը Հայաստանի պետական ​​կրոն հռչակելու գործում գլխավոր դերը խաղացել են Աշխեն թագուհին և Տրդատի քույրը՝ արքայադուստր Խոսրովիդուխտը։

Ըստ ավանդության Խոսրովիդուխտը մարգարեական երազ է տեսել հիվանդ Տրդատի և Գրիգոր Լուսավորչի մասին։ Սուրբն այն ժամանակ, թագավորի հրամանով, բանտարկված էր քրիստոնեական հավատքը քարոզելու համար։ Շուտով Տրդատի մոտ առաջացավ անսովոր «խոզի» հիվանդություն։

Երբ երազը հինգերորդ անգամ կրկնվեց, Աշխեն թագուհին հրամայեց գնալ Արտաշատ և Գրիգորին ազատել Խոր Վիրապի բանտից։ Դրանից հետո Տրդատը հրաշքով բուժվում է։ Այս իրադարձությունը խթան հանդիսացան քրիստոնեության ընդունման և տարածման համար։ Տրդատ ցարից հետո առաջինը մկրտվեցին Աշխեն թագուհին և Խոսրովիդուխտ արքայադուստրը։ Ըստ ավանդության՝ Աշխենն ու Խոսրովիդուխտն իրենց կյանքի վերջին տարիներն անցկացրել են Գառնիի հեռավոր ամրոցում՝ որոշելով հեռանալ աշխարհի եռուզեռից և իրենց վերջին տարիները նվիրել Քրիստոսին։

Ծախիկ (Վարվարա)
Սուրբ Ծախիկը (Վարվարան) 3-րդ դարում ապրել է Իլիոպոլիս քաղաքում։ Նրա հայրը՝ Դիոսկորոսը Հռոմեական կայսրության արիստոկրատիայի ներկայացուցիչ էր։ Ըստ ավանդության՝ Ծախիկը գաղտնի ընդունել է քրիստոնեությունը, փախել կռապաշտ հորից և թաքնվել Եղվարդ քաղաքի մոտ գտնվող Արա լեռան քարայրում։ Ըստ լեգենդի՝ հայրը հետապնդել է դստերը, գտել և սպանել է։

Ծախիկը մահից առաջ Աստծուց խնդրել է ջրծաղիկով և կարմրախտով հիվանդ երեխաներին բուժել։ Տերը կատարել է նրա խնդրանքը և այդ ժամանակվանից այն ծնողները, ովքեր աղոթում են Բարբարայի բարեհաճության համար, իրենց երեխաներին ազատում են այս հիվանդություններից։ Հենց այս ավանդությամբ էլ բացատրվում է Արա լեռան Ծաղկեվանք կոչվող եկեղեցի-ուխտատեղիի անվանումը, որը համահունչ է աղջկա հայերեն անվան հետ: