Գիտե՞ք՝ ինչու էր Կոստան Զարյանը քննադատել իր մտերիմ ընկերոջ՝ Հակոբ Օշականի, «Նոր պսակ պիեսը». ՆԱՄԱԿ, որն ամեն ինչ ասում է

Կոստան Զարյանն ու Հակոբ Օշականը մտերիմ ընկերներ են եղել: Հետաքրքրական է հատկապես այն, որ երկու ընկերները հրաշքով փրկվեցին թուրքական յաթաղանից:

Constant Zarian.png
Կոստան Զարյան
Հակոբ Օշական

Ինչպես գիտենք, 1922 թվականին Պոլսում բեմադրվել էր գրող Հակոբ Օշականի «Նոր պսակ» պիեսը, որին ներկա էր եղել նաև Հակոբի մտերիմ ընկերը՝ Զարյանը: Չնայած  նրանք շատ մտերիմ էին՝ այնուամենայնիվ Զարյանը նամակով իր՝ պիեսի վերաբերյալ նկատառումները փոխանցել է ընկերոջը:

Ձեզ ենք ներկայացնում այդ նամակը:

«Սիրելի Օշական,

Շատ ավելի հաճելի է ինձ համար, երբ հարցը արվեստին ու գրականությանն է վերաբերվում — մտերմորեն եւ երկարորեն: Աչքն աչքի ու սիրտ սրտի վիճել քեզ հետ, ինչպես մեր սովորությունն է այդքան տարիների ի վեր: Բայց, ահա, որ թատերական գործիդ հանած աղմուկը, ինչ եմ ասում, վայնասունը եկավ, փոթորկեց մեր, այսպես ասած, «գրական» միջավայրը: Եվ, որովհետեւ մենք «Մեհյանի» օրերից ի վեր սովոր ենք մեծադղորդ ալիքների մեջ նավարկել, ինչպե՞ս լռեմ եւ ինչպես չասեմ այն ամենը, ինչ որ ինձ խորապես տանջում է: Վերլուծումի ոչ մի փորձ պիտի անեմ: Պիեսայիդ որոշ techniqu (տեխնիկական-խմբ.) թերությունները, անձերի ինչ-ինչ հոգեբանական անորոշությունները եւ, եթե պրպտենք, մի քանի որոշ պակասությունները ոչինչ են այն վստահ գծավորումների, այն գեղեցիկ խոսակցությունների ու պարզ ու ճկուն դրամատիկական կառուցվածքին առջեւ, որ դու տվիր աղքատիկ հայ բեմին:

Անուրանալի է եւ այն (եւ այդ զգում էր սրահում լցված հասարակությունը), որ դու քո «Նոր պսակով» հիմն դրիր պոլսահայ թատրոնին, որը մինչեւ այսօր գոյություն չուներ:

Սակայն հարցը դրա մեջ չէ: Ես որ այստեղ իսկ ուրացա Բաթայլների եւ Բերնշտայնների (2) բեմախաղերը, ինչպես մոտենամ քո գործիդ, որը հեռավոր, բայց սովոր աչքին նշմարելի գծերով կապված է այդ տեսակ արդարությունների հետ: Հարցը գրական սեռի մասին է. ինձ համար կարեւոր ու մեծ հարց:

Նոր կազմվող գրականությունների սկզբնական շրջանին մեջ քննադատները ամենամեծ ուշադրությունն են դարձնում լեզվին ու ձեւին, արտաքին զգեստավորումին, սակայն անցնում են տարիներ, եւ ժամանակը գալիս է, երբ այլեւս արվեստի մեջ խորություն են փնտրում: Այսինքն՝ նոր հոգեկան աշխարհի, նոր զգացողության, նոր մտածելակերպի գեղեցիկ ու ճշգրիտ արտահայտությունը: Բրետելի պրպտումները կարեւոր են անտարակույս, բայց ձեւի եւ լեզվի տեսակետից թերի Վիյոնը միակ իսկական բանաստեղծն է ամբողջ միջնադարյան Գաղիական (ֆրանսիական-խմբ.) գրականության մեջ: Այդ տեսակ քննադատության ժամը հասել է մեր մեջ, եւ դպրոցական տղա չկա, որ ձեւի տեսակետով տանելի ոտանավոր չգրի:

Արդի մտավորական սերնդի առջեւ մի սոսկալի խնդիր է դրված. կա՜մ ստեղծագործել՝ ի հայտ բերելով ազգային արժեքներով համակված անհատականությունը, կա՜մ մեռնիլ ազգի ֆիզիկական ոչնչացումին ավելցնելով եւ հոգեկան ոչնչացումը: Անուրանալի փաստ է, որ հայ ազգն իր տառապանքների երեք քառորդը պարտ է իր միջակ, անհրապույր ու անհանճար մտավորականության, որը երբեք ոչ մեկ բարոյական արժեքներով նրան չէ հարստացրել, ոչ մի աշխարհայացք նրան չէ տվել, նրա հոգին չէ թափանցել եւ չէ հասկացել:

Գաղութային մտայնությունը մեզ համար մահ եղած է, որովհետեւ նա մասնավորած է եւ մասնավորի մեջ ամբողջություն չէ տեսած:

Արդ, արվեստը եւ գլխավորապես թատրոնը այն համայնատրոփ anonime գործողություն է, որ տեղի է ունենում հոգիների խորքերում, որ պարզում է ամբողջական տեսիլքի բարդությունը ու որոնում անհայտի մեջ կորած կարելիությանց նոր ճամփաները:

Արվեստը երբեք սովորական, մակերեսային եւ մակաբույծ իրականություն չէ, ուր անցնում է արտաքին խաղը տաղտկալից լինելության: Նրա նպատակն է արտահայտել մարդկային հոգիի խորունկ գաղտնիքները, որոնք մնում են թաքնված ձեւերի ու խոսքերի ժանգոտված պատմության տակ: Ու թատրոնը՝ իբրեւ համադրություն բոլոր արվեստների, գերազանցորեն անհայտն է, իդեացած կենցաղը ՝ հյուսված կարելիի եւ իրականի նշանաբան մոտիվներով:

Ներկայացնել լուսանկարիչի աչքերով տեսնված իրականությունը՝ միանգամայն կեղծիք է, որովհետեւ լուսանկարիչը կենդանի դիակի է վերածում եւ չէ նշմարում զգացումների խորությունը: Իսկական արվեստը ստեղծում է բնավորություններից եւ հոգիներից գաղտնի գիծերով առած նոր բարոյական մթնոլորտ, նոր իրականություն, որին հավատում են ու ընդունում իբրեւ ճշմարտություն, որովհետեւ նա հոգեղենացած, բյուրեղացած, աստվածային շունչով օծված մի իրականություն է, որ մեզի ավելի մոտ է ու սիրելի, քան մեր շրջապատող կյանքն իսկ:

Ու թող լինի այդ երեւակայական, ֆանտաստիկ մի իրականություն, ի՞նչ փույթ, բավական է, որ զգացումների ու ճշմարտության թափը տիրապետե ու հավատքը սնի. լինի մասերի տրամաբանական ձուլումը, տեսիլքի ամբողջականությունը եւ լինելակերպի այն կարելիությունը, որը ավելի հայտնատեսության է վերաբերում, քան խելքին:

Արվեստը կյանքի առջեւից է քայլում ու լուսավորում ապագան: Նա գերազանցորեն գիտություն է ու գերագույն իրականություն: Ո՞վ կարող է ուրանալ, որ մենք ավելի լավ ենք ճանաչում Համլետը՝ Դանեմարքի դժգունադեմ իշխանը, կամ Ֆալստաֆը, քան մեր ամենամտերիմ բարեկամները: Նրանք են, որ ապրում են իսկական կյանքով եւ ոչ թե մենք. նրանք երկրագնդի անմահ բնակչությունն է կազմում, իսկ մենք ժամանակավոր շուքեր ենք միայն:

Տվայտանքը անկարելիի համար, գեղեցիկի ծարավը, հոգեկան կյանքի խոր թափանցումը եւ ստեղծագործական մեծ եռանդը, որով լուսավորում են նոր փնտրումները, ահա արվեստը, ահա ճշմարտությունը: Դանթեն, Շեքսպիրը, «Բրանդ»-ի եւ «Պեր Գյունտ»-ի Իբսենը, Գյոթեն, Տոլստոյը այդ փնտրած եւ այդ իրագործած են:

Պիեսայիդ հերոսուհին գանգատվում է իր անհրապույր, մոխրագույն կյանքից եւ «դագաղ» է անվանում այն սենյակը (բուրժուաների սրբության սրբոցը), որի մեջ տարիներով ապրած ու թառամած է: Եվ ահա միակ հանդուգն քայլից հետո, երբ անսպասելի ու վերջ ի վերջո հիմար եւ անիմաստ մի մահ գալիս միացնում է նրան «նոր պսակով» իր ամուսնու հետ, կարծու՞մ ես դու, որ այդ «դագաղը» պիտի դադրի այլեւս դագաղ լինելուց: Ես չեմ կարծում, որովհետեւ անցյալը չափազանց անիմաստ է եւ ապագան՝ աներազ: Ու մենք եւս, ահավասիկ, պիեսայիդ հետ՝ խավարի մեջ…

Պոլսահայ զազրելի իրականության այդ դեպքը, որին մոտեցած ես տաղանդով եւ զայրույթով, եւ որի մեջ հասարակության մեկ մասը սիրում է իր դունչը տրորել, անհրապույր է եւ քեզ անարժան: Բեմի վրա, սիրելի՜ Օշական, պիտի ուզեի տեսնել քո հեքիաթներիդ լուսնացած երազը, որ թողնելով քաղքենիների աղբը լրագրողներին, ճախրեիր դեպի քո գյուղդ՝ նոր հունձքը բերելու նոր տեսիլների»: