«Ես ոչինչ չգիտեի պապիկիս մասին, միշտ լսել եմ, որ մայրիկիս ասում են` ազգի դավաճանի երեխա, ես էլ էի այդպես կարծում». ՆԺԴԵՀԻ ԹՈՌՆՈՒՀԻՆ պատմում է ծանր ժամանակների ու պապից ունեցած հուշերի մասին

Նժդեհի թոռնուհի Գոհարինե Տրդատյանը (Լիլյայի աղջիկը) պատմում է ծանր ժամանակների և պապից ունեցած հուշերի մասին.

«Ես ոչինչ չգիտեի պապիկիս մասին, դա իմ ողբերգությունն էր: Միշտ լսել եմ, որ մայրիկիս ասում էին` ազգի դավաճանի երեխա: Սարսափելի բան էր: Պատկերացրեք` ես էլ էի այդպես կարծում, մյուսների պես գիտեի, թե իմ պապը դավաճան է եղել: Մտածում էի, ինչու է այդպես, ինչու իմ ու խեղճ մորս բախտը չի բերել: Եվ միայն 1981թ. զգացի, թե ինչքան եմ սխալվել:

Փարիզ էի մեկնում հյուրախաղերի, Սունդուկյանի թատրոնի դերասան Լորենց Առուշանյանը ականջիս փսփսաց, թե` ուզո՞ւմ ես պապիդ մասին մի երգ երգեմ, ու հենց ինքնաթիռի մեջ սկսեց երգել, հետո էլ ասաց` գիտես, ինչ պապ ես ունեցել, նրա մասին գիրք ունեմ, որ վերադառնանք, կտամ կկարդաս: Այդ գիրքը կարդացի, տվեցի մայրս էլ կարդաց, հուզվեց: Նրան հարցրի` հանգստացա՞ր, հայրիկիդ մասին այսպիսի դրական գնահատականներ էլ են տվել:

Արևմտահայերենով գրված գրքի միջոցով ծանոթացա Նժդեհին ու միանգամից տարվեցի նրանով` որպես հասարակական-պետական գործիչ, մեծ մտածող ու հայրենասեր: Իսկ 1988թ. արդեն նախկին սխալ զգացմունքներիս փոխարինելու եկավ հպարտության զգացումը: 1988թ. իմ առաջին բեմադրությունն էր Պատանի հանդիսատեսի թատրոնում, մայրս էլ հիվանդանոցում էր, ու ես անընդհատ վազքի մեջ էի: Ուտելիք վերցրած արագ-արագ գնում էի նրա մոտ: Ինչպես հիշում եք, այն ժամանակ քաղաքում շիլաշփոթ էր, միտինգներ էին, մարդիկ անցնում էին տարբեր ցուցապաստառներով: Օպերայի մոտով անցնելիս հանկարծ մի նկար տեսա, ինչ-որ ծանոթ բան զգացի, չգիտես ինչու, մոտեցա այդ նկարը բռնած երիտասարդին, հարցրի` ո՞ւմ նկարն է: Այդ տղան մի տեսակ զայրացած նայեց վրաս, պատասխանեց` դու հա՞յ ես, Նժդեհին ինչպե՞ս չես ճանաչում: Այնպես «շմփացրեց» երեսիս, որ անակնկալի եկա, ինքն էլ շրջվեց ու արհամարհանքով գնաց: Արագ-արագ հասա հիվանդանոց, մայրիկիս ուրախ-ուրախ ասացի, մա՛մ, հորդ նկարները արդեն տանում են փողոցներով, գիտե՞ս: Մայրս միայն տխուր ժպտաց…

Նժդեհի աղջիկը՝ Լիլյան

Մայրս` Լիլյան, ծնվել է 1920 թվականին: Այդ շրջանում Զանգեզուրում դաժան մարտեր են ընթացել: Գոհար տատիկս ու Նժդեհն էլ շատ երկար չեն ապրել իրար հետ: Երբ պապիկս որոշել է հեռանալ Հայաստանից, եկել է տատիկիս մոտ, ասել է` արի գնանք, նա հրաժարվել է. տատիկիս երեք եղբայրներն էլ դաշնակցականներ էին, ինչ-ինչ հակասություններ ունեին և ատելով ատում էին Նժդեհին, ավելի շատ նրանց ահից էլ մնացել է այստեղ: Երբ հարցուփորձ էի անում տատիկիս այդ ժամանակաշրջանի, նրա ընդունած որոշման պատճառների մասին, տատս լռում էր, ոչինչ չէր ասում: Գիտեմ, որ դրանից հետո իրար չեն հանդիպել:

Քիչ ավելի հասուն տարիքում մեկ-մեկ տատիկիս զայրացած հարցնում էի, թե` տա՛տ, դու չե՞ս հասկացել, որ նրա հետ պետք է գնալ, իսկ տատս միանգամից բոլոր դռներն ու լուսամուտները փակում էր, սաստում ինձ, ապա մտնում մի տեղ, առանձնանում, որ չխոսենք, մինչև վերջ վախեցած էր: Բարձի տակ միշտ կապած շորերի բոխչա էր պահում, այսինքն` նա անընդհատ սպասում էր, որ մեզ էլ մի օր տանելու են Սիբիր: Իհարկե, ՊԱԿ-ում (ԿԳԲ) ամեն ինչ պարզ էր, գիտեին, թե մենք ով ենք, բայց մեզ կարծես փրկեցին: Տատիկիս ամուսնացրին մեր Աշոտ պապիկի հետ, որը շատ լավ էր վերաբերվում մեզ, ինչպես իսկական ծնողը: Ափսոս, շուտ մահացավ` տառապանքներից, հիվանդությունից: Իսկ մինչ այդ մեր տուն գնացող-եկող անձանցից մեկը տատիկիս խոստովանել էր, որ աշխատում է ՊԱԿ-ի համար, սակայն պատրաստ է ամեն ինչ զոհաբերել, միայն թե Գոհար տատս համաձայնվի և ամուսնանա իր հետ: Տատիկս մերժեց նրան, բայց որևէ վատ հետևանքներ այդ որոշումը չունեցավ, այդ մարդն իսկապես սիրահարվել էր տատիկիս և չցանկացավ որևէ վնաս պատճառել նրան:

Այնպիսի կյանք ենք ապրել, որ մեր տանը երբեք ոչ մեկը չի խոսել Նժդեհի մասին: Մայրս ընդհանրապես գիտեր, թե Նժդեհը լքել է ընտանիքը, ՊԱԿ-ն էլ տարածել էր, որ նա շատ հարուստ է, նույնիսկ գործարաններ ունի: Մենք հակառակը, շատ վատ ենք ապրել, և այդ զայրույթը միշտ եղել է մորս մեջ, թե հայրը լքել է իրենց, տիրություն չի արել, և այդ զայրույթը իր հետքն է թողել նաև նրա անձնական կյանքում. բաժանվել է հորիցս և այլևս չի ամուսնացել, ասում էր, որ չի կարող հենց այնպես ապրել` որևէ մեկին չօգնելով, որևէ մեկի տանը, պետք է անընդհատ ինչ-որ բան անի:

Այդպիսի հերոսի եւ հանճարի աճյունը պատահական մարդ չէր կարող գտնել | Առավոտ -  Լուրեր Հայաստանից
Նժդեհի թոռնուհի Գոհարինե Տրդատյանը ամուսնու՝ Պավել Անանյանի հետ

Արժեքավոր իրեր տանը չունեինք, ու հանկարծ մի օր Գոհար տատիկս` Գարեգին Նժդեհի կինը, արծաթե բաժակ է տալիս ինձ ու ասում` պապիդ բաժակն է, սրանով հաճախ էր խմում, քեզ եմ նվիրում, որովհետև շատ ես նման նրան: Վրան մի փոքր փոս ընկած տեղ կար, այնքան էր զայրացած սեղմել, որ փոս էր գցել: Տատս պատմում էր, որ երբ տուն էր գալիս, նստում էր հաց ուտելու, առաջին պատառից հետո հաճախ նեղսրտած ափսեն մի կողմ էր հրում և ասում` հիմա ինչքան հայ մարդ է աղքատության մեջ ապրում, մի կտոր հացի կարոտ, ես ինչպես հիմա այս հացը ուտեմ:

Միշտ մտածում էի, գոնե մեկ անգամ նրան տեսնեի, ձեռքը սեղմեի, գրկախառնվեի և այդ մասին շատ եմ արտահայտվել: Մեր ծանոթներից մեկը մի օր մեր տուն հրավիրեց զինվորական ընկերներից փոխգնդապետ Միքայել Միրզոյանին: Ասաց` Միքայելը ուզում է քեզ մի կարևոր բան պատմել, որը նրան պատմել է ՊԱԿ-ի մի նախկին գեներալ: Պարզվում է` այն տարիներին, երբ Նժդեհին տեղափոխել են Երևանի բանտ, նա խնդրել է իրեն տանել մեր տան մոտ, ցույց տալ աղջկան, թոռներին: Նժդեհին մեքենայով բերել են երեկոյան, երբ փողոցում համարյա մարդ չի եղել: Լույսը վառած են եղել, և նա հեռվից տեսել է բոլորիս: Ավելին, ես օրվա մեծ մասը փողոցում եմ անցկացրել, այդ ժամանակ էլ դրսում եմ եղել, զինվորականներից մեկը ինձ գրկել է և դրել պապիկիս գիրկը: Նա երկար նայել է ինձ, համբուրել է, իջեցրել գրկից, և իրենք գնացել են: Այդ ժամանակ ես 5-6 տարեկան եմ եղել և բնականաբար ոչինչ չեմ հիշում: Սակայն միայն այն միտքը, որ պապս ինձ գրկել է, ինձ հանգստություն պարգևեց: Նույն օրերին նրան ցուցադրել են Երևանը, նա մի բուռ հող է վերցրել և իր հետ տարել: Մի օր զինվորները բանտում վերցնում են հայրենի հողը, և նա մահանում է…»