Անձնուրաց առաքելություն. ինչպես էին Ցեղասպանության օրերին փրկում հայկական ձեռագիր մատյանները

Արևմտյան Հայաստանն ու Կիլիկիան թողել են հին ձեռագրերի բացառիկ մեծ ժառանգություն։ Գրեթե յուրաքանչյուր ընտանիք ուներ դրանք. դրանք պահվում էին տանը՝ որպես սրբավայր։ Յուրաքանչյուր հայկական եկեղեցի, լինի դա գյուղում, թե քաղաքում, ուներ ամենօրյա ծեսերի համար անհրաժեշտ գրքեր, իսկ հայկական վանքերը scriptoria-ի (ձեռագրերի պատճենահանման սենյակներ), ինչպես նաև ձեռագրերի պահպանման վայրեր էին։

Հայոց ցեղասպանությունը դարձավ աննախադեպ իրադարձություն ոչ միայն մարդկային զոհաբերությունների, այլեւ հայ ժողովրդի մշակույթի ոչնչացման առումով։ Հազարավոր ձեռագրեր մոխիր են դարձել՝ չհասցնելով հետազոտության առարկա դառնալ։ 1915-ին Արևմտյան Հայաստանի տարածքում վանքերը թալանվեցին, այրվեցին, հողին հավասարվեցին, իսկ այնտեղ պահվող անհամար ձեռագրերը, տպագիր գրքերը և նույնիսկ ամբողջ գրադարանները անդառնալիորեն ավերվեցին։ Նրանց միայն մի փոքր մասն է ողջ մնացել և հերոսաբար փրկվել։

Որպես scriptoria մեծ նշանակություն են ունեցել Վանա լճի Ակդամար, Լիմ և Կտուց կղզիներում գտնվող վանքերը։ Բոլոր կողմերից ջրով շրջապատված կղզիները պաշտպանված էին թուրքերի և քրդերի հարձակումներից և այդպիսով ծառայում էին որպես ապահով վայր մեծ քանակությամբ ձեռագրերի պահպանման համար։

Մինչ ցեղասպանությունը Լիմ վանքում ձեռագրերի թիվը հասնում էր 550-ի, իսկ տպագիր գրքերինը՝ 3000-ի։ Կտուց կղզու վանքում պահվում էին ազգային և կրոնական բազմաթիվ արժեքավոր պարագաներ, ինչպես նաև մոտ 500 ձեռագիր:

1915-1916թթ.՝ ցեղասպանության ամենածանր օրերին, երբ բռնությունն ու մահն ամենուր էին, և կյանքը փրկելը հրաշք էր թվում, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գևորգ Ե Սուրենյանցը նախաձեռնեց առաջին հայացքից խելագարություն թվացող մի վիրահատություն. Վասպուրականի (Վան, Վարագավանք, Ակդամար, Լիմ և Կտուց կղզիներ), Մուշի և Կարսի տարածքում գտնվող հայկական ձեռագրերը փրկել և տեղափոխել Սուրբ Էջմիածին։

Վասպուրականում ձեռագրերի փրկության այս դժվարին օպերացիան ղեկավարել է Լիմ վանքի վանահայր, վարդապետ (վարդապետ) Հովհաննես Հուսյանը։ Ապրիլյան ջարդերի օրերին Հովհաննեսը Լիմը դարձրեց պաշտպանության կենտրոն՝ օգնելով տեղափոխվել այս կղզի և փրկելով մոտ 12 հազար մարդու, ովքեր այնտեղ մնացին մինչև մայիս, երբ ռուսական զորքերը և հայկական կամավորական ջոկատները մտան Վասպուրական։

Հովհաննես վարդապետը ոչ միայն փրկեց հազարավոր անմեղ հայերի մահից, այլև հոգ տարավ նրանց ապաստանի` ընդհանրապես Լիմ վանքի, ինչպես նաև ձեռագրերի ու արժեքավոր սպասքի պահպանման մասին: 1915-ին փախստականների Արևելյան Հայաստան գաղթի ժամանակ Հովհաննես վարդապետը և Կտուց կղզու վանքի վանահայր Ստեփան վարդապետն իրենց հետ վերցրել են ձեռագրերի առաջին մասը՝ մոտ 284 կտոր, և տեղափոխել Սուրբ Էջմիածին, ուր. Նրանց սպասում էր Գեւորգ Ե կաթողիկոսը։