Շամախի. կորած բարբառ, վտանգված գոյություն

Հայերենն ունի բազմաթիվ տարածաշրջանային բարբառներ, որոնք խոսում են երկրի ներսում և դրսում: Թեև հայերենի բարբառային բազմազանությունը տպավորիչ է, դրա մեծ մասը վտանգված է: Լեզվի վտանգվածությունը, մի գործընթաց, որը աստիճանաբար հանգեցնում է լեզվական մահվան, եթե այն հակադարձված չէ, հետաքրքրում է ոչ միայն լեզվաբաններին: Այն անխուսափելիորեն կապված է յուրաքանչյուր բարբառով ծածկագրված մշակութային ժառանգության կորստի և դրա հետ կապված հստակ ինքնության հետ:

Շամախի, հայերենի այդպիսի բարբառներից մեկը վերացման եզրին է։ Ներկայումս Հայաստանում բնակվող մասնակի կամ լրիվ շամախիական ծագում ունեցող մի քանի շամախցիների հետ հարցազրույցները ցույց են տալիս, թե ինչպես են նրանք վերաբերվում իրենց բարբառի ներկա վիճակին:

Շամախիի բարբառը, որը որոշ չափով նման է Ղարաբաղի բարբառին, ի սկզբանե խոսել են Շամախի քաղաքի և հարակից շրջանների հայկական համայնքների կողմից, որոնք այժմ գտնվում են Ադրբեջանի տարածքում։ Պատմականորեն քաղաքը մաս է կազմել տարբեր քաղաքական համակարգերի և մի քանի կայսրությունների, այդ թվում՝ պարսկական (16-19-րդ դարեր) և ռուսական (19-րդ դար) կայսրությունների։

Այնուամենայնիվ, Շամախին դարեր շարունակ եղել է հայերի տունը։ Պատմականորեն քաղաքի բնակչությունը հիմնականում հայեր էին մինչև մ.թ.ա. 18-րդ դարի սկզբին, երբ բնակչության հայկական տեսակարար կշիռը սկսեց նվազել։

Այս միտումը շարունակվեց հաջորդ դարերում։ 1918-ին այդ տարածքում կար միատարր հայ բնակչությամբ 15 գյուղ՝ Մատրասա, Մեյսարի, Քարքանջ, Քալախան, Արփավուտ, Խանիշեն, Դարա-Քարքանջ, Միրիշեն, Զարխու, Սաղյան, Փախրաքուշ, Գյուրջիլար, Ղաջար, Տվարիշեն և Բալիշեն[1։ ] 1988 թվականը շրջադարձային էր Ադրբեջանում և ոչ միայն հայերի համար։

ԽՍՀՄ-ի փլուզման նախաշեմին Լեռնային Ղարաբաղի և Հայաստանի հայերը 1988 թվականի սկզբին սկսեցին լայնածավալ փողոցային ցույցեր՝ պահանջելով Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի (1923 թվականին Ադրբեջանին հանձնված պատմական հայկական տարածքը որպես ինքնավար մարզ) վերամիավորել Հայաստանին։

Ղարաբաղյան շարժումը հետագայում վերածվեց Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության, որը հարյուր հազարավոր հայերի ստիպեց լքել Ադրբեջանը: Բռնագաղթի արդյունքում շամախեցի հայերն ընդմիշտ լքեցին իրենց տները, ոմանք տեղափոխվեցին Հայաստան, մյուսները հաստատվեցին Ռուսաստանում կամ այլուր։

Կասկածից վեր է, որ Շամախիի բարբառի կենսունակության կտրուկ անկման պատճառ է դարձել Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը։ Բռնի գաղթից հետո Շամախի խոսողների համայնքը երբեք ամբողջությամբ չվերականգնվեց, մինչդեռ նրա անդամների միջև կապերը կամ թուլացան, կամ ամբողջովին կորան: Սա չափազանց դժվար էր դարձնում բարբառի պահպանումը: