«Դեռ վաղ է, վերադարձիր, պետք է շատ բարի գործեր անես…». միայն իմանաք՝ ինչի միջով էր անցել այս ՀԱՅՈՒՀԻՆ, մինչև զինվորների կյանքը փրկելը

Նկարում Արշալույս Խանջյանն է՝ ծնված 1913 թվականի դեկտեմբերի 27-ին։ Արշալույսի հայրը՝ Խանջյան Գևորգն է, իսկ մայրը՝ Խանջյան (Մելիդոնյան) Զայթարը։

Аршалуйс Ханжиян – Хранительница Братских могил. Женщина года в России в 1997 году.

Ընտանիքում 12 երեխա է եղել։ Մի անգամ Արշալույսը չորացրած խնձորով տոպրակ էր տանում Գորյաչի Կլյուչ վաճառելու։ Կախովի կամուրջը, որի երկայնքով ընկած էր նրա ճանապարհը, օրորվել է, նա ընկել է քարերի վրա և ծանր վիրավորվել։ Նա հայտնվել է ջրի մեջ, բայց կարողացել է ափ դուրս գալ՝ բռնվելով եզի պոչից։ Թրջվելով՝ նա գիշերեց օթյակում, և հիվանդ վիճակում վերադարձավ տուն։ Նա երեք օր գտնվել է անգիտակից վիճակում: Նրա ընտանիքն արդեն հրաժեշտ է տվել նրան։ Այնուհետև աղջիկը երազ տեսավ. ասես հաստ սպիտակ մորուքով մի ճգնավոր եկավ նրա մոտ և ասաց. «Դեռ վաղ է, վերադարձիր, պետք է շատ բարի գործեր անես…»: Եվ Արշալույսը վերադարձավ ընդունելու իր դժվարին առաքելությունը։

Արշալույս Խանջյանը ծխախոտագործության դասընթացներ է անցել Կրասնոդարում, աշխատել ծխախոտագործության ղեկավարների թիմում։ Աշխատել է Անանուն գյուղական խորհրդի «Լենինի ճանապարհ» գյուղատնտեսական արտելում (կոլտնտեսություն) 1946-1949 թվականներին:

1942 թվականի օգոստոսին, գրավելով գրեթե ամբողջ Կրասնոդարի երկրամասը, նացիստները պատրաստվում էին վճռական հարձակման. Կովկասյան լեռնանցքներով հասնել Սև ծով, Նովոռոսիյսկ և Տուապսե նավահանգիստներ։

Սկզբից Խանջյանների տուն բերեցին երկու վիրավորի, հետո՝ էլի երկուսին, իսկ մի քանի օր անց Արշալույսենց տանը այլևս տեղ չկար, և տասնյակ վիրավորներին պառկեցնում էին ուղղակի ծառերի տակ։ Հետո այս տունը վերածվեց 26-րդ հրաձգային գնդի բուժկետի, որտեղ Արշալույսը անում էր ամեն ինչ, բացի վիրահատություններից՝ ճաշ էր պատրաստում զինվորնականների համար և դույլերով գետից ջուր էր բերում, լվացք էր անում և վիրակապում էր վիրավորներին, հաց էր թխում և սեփական բանջարանոցում ու այգում աճեցրած կարտոֆիլ, խնձոր հյուրասիրում։ Գրքեր ու թերթեր էր կարդում մարտիկների համար, իսկ երբ նրանց ցավն անտանելի էր դառնում՝ երգում էր՝ փորձելով գոնե ինչ-որ չափով թեթևացնել վիրավորների վիճակը։

Պատերազմի ավարտից հետո շատերը դեռ երկար ժամանակ հիշում էին, թե ինչպես էր հայ կինը գդալով կերակրում իրենց, վառվող ճակատներին սառը թրջոց դնում։

Արշալույսը զինվորներին օգնում էր ոչ միայն ֆիզիկապես, այլեւ բարոյապես, ինչի համար նրան հաճախ զինվորի հարս էին անվանում։ Նա ինքն է թաղել զոհված զինվորներին՝ հենց բակում։ Երբ պատերազմում շրջադարձային պահ եկավ, և բուժմիավորումը շարժվեց առաջ՝ հետևելով առաջացող Կարմիր բանակին, աղջիկը մնաց ապրելու նույն տանը։ Խանջյանն աշխատում էր կոլտնտեսությունում և հսկում էր զանգվածային գերեզմանոցը։ Հարազատները նրան կանչել են տեղափոխվել Ֆանագորիյսկոյե գյուղ, որտեղ հոսանք է եղել, սակայն նա կտրականապես հրաժարվել է։ Նրա խիզախության շնորհիվ զանգվածային գերեզմանոցը գետնին չի հավասարվել։ Մահից առաջ Արշալույսն ասել է. «Մեռնելուց առաջ քեզ չեմ խաբի։ Ես այստեղից ոչ մի տեղ չեմ գնա, երդվեցի զինվորներին, կմնամ նրանց գերեզմանների մոտ…

Արշալույս Խանջյանը մահացել է 1998 թվականի փետրվարի 16-ին։
2015 թվականի նոյեմբերին Գորյաչի Կլյուչում հանրային միջոցներով կանգնեցվել է Արշալույսի հուշարձանը։ Ամբողջ Կուբանը ութ տարի գումար է հավաքել հուշարձանի բացման համար։

Памятник Аршалуйс Ханжиян в Горячем Ключе - Sputnik Արմենիա, 1920, 07.04.2021

Հուշարձանի վրա աշխատանքները կատարել է Ռուսաստանի վաստակավոր արտիստ Վլադիմիր Ժդանովը։ Գորյաչի Կլյուչի կենտրոնում՝ Անմար կրակի հուշահամալիրի մոտ, գլխաշորով հայուհին նստած զինվորի սաղավարտի կողքին, շարունակում է պահպանել մահացածների հիշատակը։