Զաբել Բոյաջյան կամ «Հայաստանի ոգի». գիտե՞ք՝ ՀԱՅ գրողներից ում կնոջ հետ է մտերիմ եղել այս ՀԱՅՈՒՀԻՆ և ինչպես են ծանոթացել

19-րդ դարի վերջը և 20-րդ դարի սկիզբը Արևմտյան Հայաստանի համար ամենադժվար պատմական ժամանակաշրջանն էր։ Զաբել Բոյաջյանը մտավորական շերտի այն ներկայացուցիչներից է, ով իր գործունեությունը որպես գրող, նկարիչ, թարգմանիչ սկսել է հենց այս շրջանում։

Որպես մտածող մարդ՝ նա չէր կարող անտարբեր մնալ իր երկրի ու ժողովրդի պատմության նկատմամբ։ Աշխատելով Եվրոպայում՝ նա մյուս հայերի հետ փորձել է ներկայացնել հայրենիքի մշակույթն ու պատմությունը՝ փորձելով իր աշխատանքով բարձրացնել ամենահրատապ խնդիրները և նրանց վրա հրավիրել եվրոպական հանրության ուշադրությունը։

Եվ նրան հաջողվեց: 1901 թվականին Զաբելը գրում է «Էսթեր» վավերագրական վեպը անգլերենով, որը նկարագրում է 1894 թվականին Սասունում կրած պարտությունից հետո տեղի ունեցած իրադարձությունները։ Ցանկանալով խուսափել իր ընտանիքի վրա հարձակումներից՝ նա ստեղծագործությունը հրատարակում է Վարդենի կեղծանունով։ Վստահելի տեղեկատվության հիման վրա և վառ երևակայության շնորհիվ նրան հաջողվում է վերստեղծել բոլոր իրադարձությունները և դրանք ներկայացնել գեղարվեստական ​​տեսքով։ Վեպն անմիջապես իրադարձություն դարձավ եվրոպական հանրության համար։ Ըստ «Madame» թերթի՝ աշխատանքը մեծ աղմուկ է բարձրացրել։ Այդ մասին է վկայում նաև այն, որ վեպը տպագրվելուց անմիջապես հետո թարգմանվել է գերմաներեն և տպագրվել Լայպցիգում։ «Էսթեր»-ը թարգմանվել է նաև հայերեն, բայց չգիտես ինչու չի տպագրվել։

Զաբելը համբավ է ձեռք բերել նաև որպես Րաֆֆու և Ավետիք Իսահակյանի անգլերեն թարգմանիչ։ 1948 թվականին թարգմանել և հրատարակել է Ավետիք Իսահակյանի «Աբու Լալա Մահարի» վիպական պոեմը։ 1916 թվականին կազմել և թարգմանել է «Հայկական լեգենդներ և բանաստեղծություններ» անթոլոգիան (1916 թ.) և նրանց տրամադրել նկարազարդումներ։ Հայկական թեման դրսևորվել է նաև նրա գեղարվեստական ​​աշխատանքում։ Որպես նկարչուհի Բոյաջյանն իր անհատական ​​ցուցահանդեսներն անցկացրել է 1910 և 1912 թվականներին Լոնդոնում, 1920 թվականին Գերմանիայում, 1928 թվականին Եգիպտոսում, ինչպես նաև Ֆրանսիայում, Իտալիայում, Բելգիայում և այլ երկրներում։

Բոյաջյանը ծնվել է 1873 թվականին մի ընտանիքում, որն ուներ բոլոր պայմանները նրա բազմակողմանի դաստիարակության համար։ Հայրը՝ բարոն Թոմաս Բոյաջյանը, եղել է Բրիտանիայի փոխհյուպատոսը Դիարբեքիրում և Խարբերդում։ Մայրը՝ Քեթրին Ռոջերսը, անգլիացի բանաստեղծ Սամուլ Ռոջերսի դուստրն էր։ Մի անգամ Զաբելը նշել է, որ պոեզիայի սերը ժառանգել է մորից։ Բանասեր Ա. Պետիկյանին ուղղված նամակներից պարզ է դառնում, որ տասնվեց տարեկան լինելով՝ նա ոչ միայն հասցրել է կարդալ Չոսերի, Շեքսպիրի, Միլթոնի, Սպենսերի, Բայրոնի ստեղծագործությունները, այլև անգիր գիտեր նրանց մեծ մասը։ Այնուհետև Զաբել Բոյաջյանը գրել է էսսեներ Շեքսպիրի, Բայրոնի, Եվրիպիդեսի, Մայքլ Առլենի մասին, ինչպես նաև մի շարք համեմատական ​​աշխատություններ անգլերեն լեզվի վերաբերյալ։ Հոր շնորհիվ, ով հայ հայրենասեր էր, նա վարժ տիրապետում էր հայերենին, գիտեր պատմությունը, սիրում էր հայ պոեզիան։ Թուրքական դպրոցների վատ վիճակի պատճառով նրա ծնողները ստիպված են եղել ամբողջ պատասխանատվությունը ստանձնել նրա կրթության համար։ Տանը սովորել է պատմություն և աշխարհագրություն, հայերեն, անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն։

1895 թվականին ջարդերի ժամանակ հոր սպանությունից հետո ընտանիքը տեղափոխվում է Լոնդոն։ Անգլիա գնալու ճանապարհին նա հանդիպել է հայերի, ովքեր խնդրել են իրեն պատմել Եվրոպային այն ամենի մասին, ինչ կատարվում է և խնդրել եվրոպացիներին ինչ-որ բան անել։ Այս ամենը չէր կարող ուժեղ տպավորություն չթողնել հոգեպես զարգացած մարդու վրա, ինչի մասին նա բազմիցս գրել ու պատմել է։

Հայ մեծ գրող Րաֆֆու կնոջ՝ Աննայի հետ ծանոթությունը, նրա որդիների՝ Արամի և Արշակի հետ մտերմությունը թույլ են տվել նրան մասնակցել իրենց տանը կազմակերպված երեկոներին։

Աննա Հորմուզը
Րաֆֆու կինը

Այստեղ նա հանդիպում է Հայաստանի բազմաթիվ ականավոր հայրենասերների՝ Ստեփան Շահումյանին, Անդրանիկ Օզանյանին և այլոց։ Միաժամանակ նա հնարավորություն ունեցավ ուսումնասիրելու Րաֆֆու տեքստերը։ Բոյաջյանը, ոգեշնչվելով իր աշխատանքով, պարբերաբար թարգմանում և հրապարակում էր իր վեպերից հատվածներ «Արարատ» ամսագրում, կազմակերպում տարբեր միջոցառումներ՝ իր ստեղծագործությունները հանրահռչակելու նպատակով։

1913 թվականին նա նկարել է Րաֆֆու դիմանկարը, որը նվիրել է Աննա Րաֆֆիին գրողի մահվան 25-րդ տարելիցին նվիրված հոբելյանական հանդիպման ժամանակ։ Հանդիպման ընթացքում Զաբել Բոյաջյանը հանդես է եկել «Րաֆֆին, իր կյանքն ու գործը» զեկույցով, որտեղ մասնավորապես նշել է, որ իր ստեղծագործություններում բարձրացրել է այն թեման, որում ժողովուրդը գտնվում է իր ստրկության և անտարբերության մեջ։