Ցեղասպանված Զապել Այվազյան-Ճեպեճյանի հուշագրության տեսաերիզը այժմ պահպանվում է Զորյան ինստիտուտում. Գիտեք թե ինչեր է մեզ հասել նրա շնորհիվ.

Այսպիսով, Ցեղասպանությունը վերապրած յուրաքանչուր ոք յուրովի է անցել իրեն վիճակված դժբախտությունների, ծանր վերապրումների ու կորուստների ճանապարհը՝ յուրովի հաղթահարելով ցեղասպանության արհավիրքները: Զապել Այվազյան-Ճեպեճյանն էլ մեկն էր այն հայերից, ում հաջողվել է վերապրել, շարունակել իր գերդաստանի պատմությունը:

Նրա հուշագրությունը կարևոր սկզբնաղբյուր է Հայոց ցեղասպանության պատմության, մասնավորապես սիրիական անապատներում դեգերող գաղթականների առօրյայի, որբանոցային կյանքի մանրամասների տեսանկյունից: Ներկայացված են տվյալներ Այնթափի հայ բնակչության տեղահանությունների, Աշխարհամարտի ավարտից հետո հայ գաղթականների դեպի հայրենի օջախներ հետ վերադարձի, հայերի իսլամացման, կանանց հետապնդումների, առևանգման ու խոշտանգումների ենթարկման և թեմային առնչվող այլ մանրամասներ, որոնք ուսումնասիրողների համար կարող են հարուստ նյութ լինել:

Զապել Այվազյան-Ճեպեճյանի հուշագրության տեսաերիզը պահպանվում է Զորյան ինստիտուտում, իսկ տեսաերիզից սղագրված տարբերակը 2005 թ. ՀՑԹԻ ֆոդերին է նվիրել նրա դուստրը՝ Ազնիվ Ճեպեճյանը:

«Համայ տարին, Համան անապատ տէղ մը մեզ ձգէցին։ Այնտէղ մայրիկս մէկ երկու սաւան ունէր, վրան շինէց տակը ապաստանեցանք, ուրիշներ այդ վրանն ալ չ’ունէին։ Շուրջդ նայիս, ամբողջ հայութիւն, վրաններու տակ կամ արևին տակը գիշէրն ալ բացօդեայ։ Առտուն կելլէինք … նայինք որ ամէն առտու քանիներ մեռած են։ Թիֆուս հիւանդութիւն եղաւ, անոնք որ հիւանդ էին կառավարութիւն հաւաքեց որ հիւանդանոց տանի առողջացնէ, հոն թունաւորեցին…»:

Նարինե Մարգարյան
ՀՑԹԻ գիտական քարտուղար, պ.գ.թ.